Gezi Tekneleri ve İç Mekânları

Kaynaklarda bilinen ilk yat, Mısır kraliçesi Kleopatra'yı Tarsus limanına getiren lüks bir mavnadır. Sanayi devrimine ve burjuvazinin ortaya çıkışına kadar yatlar yalnızca kralların, kraliçelerin ve soyluların ulaşım aracıydı. 18. yüzyılda İngiliz denizci ve yazar William Falconer, denizcilik sözlüğünde yatı “kralları, büyükelçileri ve hükümetin ileri gelenlerini bir yerden bir yere taşıyan devlet teknesi” olarak tanımlar.

Bugün yatlar çok farklı boyut ve tiplerde yapılır: 2,30 m'lik bir Optimist de yat sınıfına girer, sonradan gezi teknesine dönüştürülen eski bir savaş gemisi (ör. Savarona) da. Yüzen bir hacmin yat sayılması için spor ya da gezi amaçlı olması, içinde yaşanabilmesi ve rüzgâr, motor ya da ikisiyle birden hareket edebilmesi gerekir.

Açık denize çıkabilmek ve bayrak alabilmek için yatların malzemesine, boyutlarına ve makine gücüne göre klas alması gerekir. Klas kuruluşları (Türkiye'de Türk Loydu) tasarımdan yapıma her aşamada söz sahibidir; standartları malzemeden kaplamalara, birleşim detaylarından elektrik tesisatına kadar uzanır. Bu standartları sağlamayan tekne klas alamaz.

Gezi tekneleri sahiplerinin yaşam tarzını yansıttığı için çoğu, tasarımcı ile kullanıcının birlikte çalışmasıyla üretilir. Avrupa'da seri üretime geçmeye çalışan birçok firma başarılı olamamıştır, çünkü tekne sahiplerinin çoğu teknelerinin bir eşinin daha olmasını istemez; bant üretimine geçebilen firmalar ise maliyeti düşürüp daha ekonomik tekneler üretir (bkz. Seri ve Özel Üretim).

Günümüzde tekneler yalnızca ulaşım aracı değil, doğayla iç içe yaşamak isteyenlerin yaşam mekânıdır. Bu yüzden tasarımda ergonomi, işlev ve güvenlik birlikte düşünülmelidir.

Hangi malzemeden yapılırsa yapılsın bir gezi teknesi, bir binanın iskeletine benzeyen bir yapıya ve bu iskeletin üstüne giydirilen kaplamalara sahiptir.

• Omurga baş bodoslamadan kıç bodoslamaya kadar tek parça hâlinde uzanır; bütün yapı onun üzerine kurulur.
• Omurgadan yanlara uzanan postalar teknenin formunu belirler; güverteleri ve iç donanımı taşır, bir binadaki kolonlar gibi çalışır. Omurgaya paralel uzananlara tulani, dik uzananlara arzani posta denir; gerektiğinde iki sistem aynı teknede kullanılır.
• Güverteler, perdelere bağlanmış kemereler üzerine kurulur.

Omurga ve posta düzeni iç hacimlerin biçimini ve büyüklüğünü belirlediğinden iç mekân tasarımcısını yakından ilgilendirir. Ayrıntılar için bkz. Ahşap Tekneler.

Türk Loydu, yatların yapım ve klaslama kurallarında gezi teknelerini malzemeye göre üç gruba ayırır:

Ahşap, tekne yapımında hem dış kabukta hem iç düzenlemede kullanılan en eski malzemedir. Ağacın yetişmesi uzun yıllar aldığından bant üretimi yapan firmalar ahşap dışında yapay malzemelere yönelmiştir. Karadeniz, Marmara ve Ege kıyılarında ahşap tekne yapımında geleneksel olarak iskelet tekniği kullanılır: önce taşıyıcı parçalar birleştirilip iskelet kurulur, sonra gövde ve güverte kaplanır, en son iç mekân ve ince işler tamamlanır (Çoban 1995).

Bakım ve onarımı zamanında yapılırsa ahşap teknenin ömrü diğer malzemelerden yapılanlardan daha uzun olabilir. Ahşap yaşayan bir malzemedir: homojen değildir, işlendikçe oranları ve boyutları değişir, iklime göre farklı davranır. İç mekânda ise renkleri, sıcaklığı ve diğer malzemelerle uyumu sayesinde modern ya da klasik atmosferler yaratılabilir.

Ahşap gezi tekneleri genellikle kullanıcının isteğiyle yapımcı firma, iç mimar, tasarımcı ve Türk Loydu'nun görevlendirdiği bilirkişilerin ortak çalışmasıyla yapılır. Açık denizde uzak mesafelere giden tekneler, ahşap ya da CTP olsun, içinde yaşamsal işlevleri barındırmalıdır: tekne ne kadar küçülürse küçülsün bu işlevlerden vazgeçilmez.

Tekne iç mekânının karadaki konutlardan farkı, hareketli olması ve üç boyutta eğri çizgi ve formlara sahip olmasıdır. Ancak tekne kullanıcısı ile karadaki insan arasında boyut farkı yoktur; ihtiyaçları ve alışkanlıkları da aynıdır.

Altı kişi için tasarlanmış bir teknede 8–10 kişinin kalması güvenlik açısından da zararlıdır. Tasarıma başlamadan önce karar verilmesi gereken en önemli nokta, teknenin ne amaçla ve nasıl kullanılacağıdır. Teknedeki hacimlerin toplamı çoğu zaman karadaki bir evin banyosu kadardır; ama bu alanda oturulacak, yemek pişirilip yenilecek, bulaşık yıkanacak, uyunacak, çalışılacak ve eğlenilecektir. Üstelik bütün bunlar sallanan, sarsılan bir zeminde yapılacaktır.

İç mekânda göz önüne alınacak sorunlar: işlevsel gereksinimler, ergonomik ve antropometrik gereksinimler, ekipman gereksinimleri, estetik, teknik ve ekonomik koşullar (bkz. Yat Tasarımında Ergonomi).

• Birden çok oturma grubu ve masa tercih edilir; tek oturma grubu insanları belli yerlere sıkıştırır ve dar mekânda sıkışıklık duygusu uyandırır.
• Oturma grupları V, L ya da düz biçimlerde, teknenin çizgilerine uyacak biçimde tasarlanır.
• Masalar yemek dışında okuma, çalışma ve harita işleri için de kullanılır; katlanabilen, alçalıp yükselebilen, gerektiğinde oturma platformlarıyla birleşip yatağa dönüşebilen mobilyalar kısıtlı mekânı rahatlatır.
• Zemin kaplaması kaymaz olmalıdır. Cilalı ahşap zemin uyumlu görünse de ıslanınca kaygandır; kaymaz boya ve cila kullanılmalıdır.

Kamaralar yerleşim şemasında teknenin baş ve kıç tarafına konur; yerleştirilirken motor gürültüsü, yaşama mekânına uzaklık ve ıslak hacimlerle ilişki göz önünde tutulur. Tekne sahibinin ya da en önemli misafirlerin kaldığı kamaraya master kabin, diğer kullanıcılarınkine normal kabin, mürettebatınkine mürettebat kabini denir.

Boyut uygunsa çift kişilik yataklar, değilse ranzalar ya da ayak ucuna doğru daralan yataklar kullanılır. Kamara bir yatak odasının işlevlerini görmeli: kişiye özel giysi dolabı, giyinip soyunmaya yetecek alan bulunmalıdır. Denizde yaşam karadakinden yorucudur; uzun yolculuklarda iyi dinlenemeyen kullanıcı yorulur. Kendi ıslak hacmi olan kamaralar alıcıların tercihidir.

• Tuvalet ve banyoda geçen süre az olduğundan bu hacimler küçük ve tenha köşelere konur; mahremiyet önemlidir.
• Ayna, klozet, lavabo ve duş işlevlerine karşılık verilmeli; tuvalet kâğıdı, sabun ve temizlik malzemesi için saklama yeri bulunmalı, denge kaybına karşı tutamaklar konmalıdır.
• Küçük teknelerde tuvalet banyo olarak da kullanılır; hacmin su geçirmezliği sağlanmalıdır. Tek parça fiber tuvalet kabinleri üreten firmalar vardır.
• Klozetler deniz suyuna dayanıklı malzemeden yapılmalı; atık tankı bağlantıları gidilecek ülkelerin kurallarına uymalıdır.

Seyir idare yeri, kötü havada seyretmek zorunda kalan teknenin en önemli yeridir; teknenin geneline hâkim bir noktada, en uygunu dümenin yakınında olmalıdır. Atalay'a (1995) göre ayrı bir seyir kamarası olup olmaması teknenin boyuna bağlıdır, ama burası denizde teknenin nerede olduğunu ve nereden yardım isteyebileceğini hesaplayabilecek tek yer olduğu için önemi küçümsenmemelidir.

Burada yön bulma, haberleşme ve mesafe ölçme ekipmanı ile haritalar ve aletler için saklama yeri gerekir. En önemli unsur, haritaların açılabileceği düz bir masadır; boyutu harita genişliğine göre belirlenir, yağmur ve rüzgârdan korunur. Kullanıcı iyi bir görüş alanına sahip olmalı, idare yerine hızlı ve kolay girip çıkabilmelidir.

• Kısıtlı hacimlerde geçiş alanları geniş olamaz; yine de merdivenlerin ve kapıların önünde ve arkasında rahatlatıcı boşluklar bırakmak yararlıdır.
• Teknede merdivenler daha dik ve tek kişilik olabilir; ancak kaymaz malzemeden yapılmalı, tutamakları sağlamlaştırılmalıdır. Karadakinden farklı standartları zaman zaman yaralanmalara yol açar.
• Dar mekânlarda kapılar daha dar ve ince yapılır; ısı ve ses yalıtımlı sürgülü ya da akordeon kapılar tercih edilir.
• Derin draftlı teknelerde güverte altına inişler kullanıcıyı zorlar; çok dar girişler hacim kazandırsa da kullanıcıyı yorar.

Ahşap gezi teknelerinin estetiğini ergonomisi, işlevselliği ve güvenilirliği birlikte belirler; tasarım amaçlarını hem formları hem teknik yaklaşımlarıyla yerine getiren yapılar estetiktir. Teknenin estetiğiyle yakından ilişkili üç unsur form, renk ve dokudur.

Ahşap gezi teknesinin tasarımında iki tür gereksinim vardır: sağlanması zorunlu gereksinimler (bir teknede mutlaka olması gerekenler) ve mümkün olduğunca sağlanacak istekler (müşterinin özel istekleri). Teknik çözümler birinci gruba girer (Karataş 1992). Elektrik, havalandırma, aydınlatma, tank ve tesisat boruları zorunludur; iç mimarlar ile tekne tasarımcıları bunlara ortak çalışmayla karar verir ve ekipman, teknenin hesaplanmış dengesini bozmayacak biçimde yerleştirilir.

Havalandırma; makine dairesinin, tuvaletlerin ve tankların kokusunu önlemede hayati önemdedir. Su ve hava geçirmez kamaraların, dolapların ve depoların havalandırılması insan sağlığı için gereklidir; ahşap kaplamaların ve dolapların içi ile arkası nemden korunmalıdır. İyi bir düzen kurulmazsa bazı bölgelere hiç temiz hava girmeyebilir; bu ölümle bile sonuçlanabilir.

Yapay havalandırma (iklimlendirme)

Çok sıcak ve soğuk havalarda kullanıcının rahatı için iklimlendirme gerekir. Elektrik projesiyle yakından ilişkili bu sistemler teknenin tümü ya da bir bölümü için kurulabilir; büyük teknelerde doğal ve yapay sistemler birlikte kullanılır. Klimalar yeterli taze hava üfler, homojen dağıtır, basıncı dengeler, havayı filtreler; iç mekânda dış koşullardan bağımsız, sabit bir sıcaklık ve nem sağlar. Ayrıntı için bkz. Cebri Havalandırma ve İklimlendirme.

Gezi tekneleri ve yatlar, kullanıcıya dar hacimler sunar; ancak dar mekân, kullanıcıyı işlevsel, ergonomik ve antropometrik açıdan zorlamak anlamına gelmemelidir. Kısıtlı mekânlarda depolama, servis ve dolaşım alanları için alışılmış çözümlerden uzaklaşmak gerekir; en önemli sorun, her zaman, yeterli büyüklükte mekân bulunamamasıdır.

• Antropometrik ve ergonomik ölçüler en küçük değerlerinde uygulanabilir; ama ortalama kullanıcı ölçülerinin dışında tasarlanan elemanlar işlevini yitirir.
• Gezi teknelerinin dış kabukları, deniz ve havanın zorlamalarına karşı koyabilmek için organik formlardadır; bu eğrisel çizgiler iç mekâna da yansır. Tekne bir dikdörtgenler prizması gibi algılanmamalı, iç mekân birçok kesit ve görünüşle tasarlanmalıdır.
• Tekne tasarımcıları ile iç mimarlar teknenin oluşum süreci boyunca birlikte çalışmalıdır; iç mekân çözümleri teknenin su üstündeki güvenilirliğini azaltmamalıdır.
• Duvar, tavan ve zeminde açık ve soğuk renkler; esnek, değiştirilebilir mobilya ve donatılar kısıtlı hacimleri ferah ve yaşanabilir kılar.